आज केही मनका कुरा तपाईंहरूसँग बाँड्ने इच्छा जागेको छ। पछिल्ला केही दिनदेखि वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानमा भइरहेको आन्दोलन, नारायणी अस्पतालमा भएको अत्यन्त दुःखद घटना र त्यसपछि देशभर देखिएको परिस्थिति हेर्दा मन अत्यन्तै व्यथित भएको छ।
त्यसैले एक स्वास्थ्यकर्मी, एक शिक्षक र एक जिम्मेवार नागरिकका रूपमा आफ्ना केही धारणा सार्वजनिक गर्न चाहन्छु।
मेरो जन्म काठमाडौंमा भयो। प्रारम्भिक शिक्षा–दीक्षा पनि काठमाडौंमै सम्पन्न भयो।
त्यसपछि विदेशमा चिकित्साशास्त्र अध्ययन गर्ने अवसर प्राप्त भयो। अध्ययन सकेपछि आफ्नो कर्मभूमिका रूपमा मैले नेपालको पूर्वी भूभाग, धरानस्थित वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान रोजेँ।
विगत करिब सोह्र वर्षदेखि यही संस्थामा कार्यरत छु। हाल सर्जरी विभागअन्तर्गत युरोलोजी डिभिजनको प्रमुखको जिम्मेवारी सम्हालिरहेको छु।
यी वर्षहरूमा मैले सकेसम्म आफ्नो समय बिरामीको उपचार, विद्यार्थीहरूको शिक्षण र अनुसन्धानमै समर्पित गरेको छु। कतिपय अवस्थामा परिवारलाई दिनुपर्ने समयभन्दा बढी समय अस्पताल, बिरामी र विद्यार्थीहरूका लागि खर्चिएको छु। यो मेरो कर्तव्य पनि हो र मेरो धर्म पनि।
आज नारायणी अस्पतालमा भएको घटना हेर्दा मन निकै दुःखी भएको छ। सबैभन्दा पहिले, आफ्नो प्रियजन गुमाउनु भएका परिवारप्रति म हार्दिक समवेदना व्यक्त गर्दछु। कुनै पनि परिवारका लागि आफ्नो मान्छे गुमाउनु संसारकै सबैभन्दा ठूलो पीडा हो। त्यो पीडालाई हामी सबैले सम्मान गर्नुपर्छ।
तर त्यहीसँगै, घटनापछि स्वास्थ्यकर्मीमाथि भएको आक्रमण पनि उत्तिकै दुःखद र अस्वीकार्य छ। कुनै पनि चिकित्सक, नर्स वा स्वास्थ्यकर्मी बिरामीलाई हानि पुर्याउने उद्देश्यले अस्पताल जाँदैनन्। उनीहरू दिनरात एउटा जीवन बचाउने प्रयासमा खटिएका हुन्छन्।
सबै प्रयासका बाबजुद कहिलेकाहीँ रोगको जटिलता वा परिस्थितिका कारण बिरामीलाई बचाउन सम्भव हुँदैन। यस्तो अवस्थामा सत्य के हो भन्ने निर्णय आवेगले होइन, कानुन, वैज्ञानिक अनुसन्धान र निष्पक्ष छानबिनले गर्नुपर्छ।
नेपालमा स्वास्थ्यकर्मीमाथि हातपात वा दुर्व्यवहारविरुद्ध स्पष्ट कानुनी व्यवस्था छ। त्यसैले कुनै पनि घटना भएमा कानुनको बाटो अपनाउनु नै सभ्य समाजको परिचय हो। हिंसाले न बिरामी फर्किन्छन्, न न्याय स्थापित हुन्छ, न स्वास्थ्य प्रणाली बलियो बन्छ।
म आज एउटा अर्को विषय पनि भन्न चाहन्छु।
नारायणी अस्पतालमा देखिएको समस्या एउटा अस्पतालको मात्र समस्या होइन। यो नेपालको समग्र स्वास्थ्य प्रणालीको चुनौती हो।
आज पनि धेरै जिल्ला तथा प्रदेश अस्पतालमा आवश्यक जनशक्ति, औषधि, उपकरण र व्यवस्थित आपत्कालीन सेवा अभावमा छन्।
धेरै ठाउँमा बिरामी अस्पताल पुग्नेबित्तिकै उपचार सुरु हुनुको सट्टा टिकट काट्न, औषधि किन्न, सिरिन्ज खोज्न वा सामग्री जुटाउन परिवार दौडिनुपर्ने अवस्था छ। दुर्भाग्यवश, यही केही मिनेटको ढिलाइले पनि कहिलेकाहीँ एउटा अमूल्य जीवन गुम्न सक्छ।
त्यसैले मेरो विनम्र आग्रह नेपाल सरकारसँग छ—हाम्रो पहिलो प्राथमिकता आपत्कालीन स्वास्थ्य सेवा बलियो बनाउनु हो।
प्रत्येक जिल्ला र प्रदेश अस्पतालमा दक्ष इमर्जेन्सी टोली, अत्यावश्यक औषधि, उपकरण र आधारभूत पूर्वाधार सुनिश्चित गरिनुपर्छ। कुनै पनि बिरामी अस्पताल पुगेपछि प्राथमिक उपचार नपाएर फर्किनु नपरोस्।
अब म आफ्नै संस्था, वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानको बारेमा पनि केही भन्न चाहन्छु।
यो संस्थाको आलोचना धेरै हुन्छ। सामाजिक सञ्जालमा पुरानो बेड, चुहिएको छाना वा कुनै एउटा फोहोर कुनाको तस्बिर भाइरल हुन्छ।
तर यही अस्पतालमा दैनिक हजारौँ बिरामीको उपचार भइरहेको, सयौँ बिरामी आपत्कालीन सेवाबाट नयाँ जीवन लिएर घर फर्किरहेका, जटिल शल्यक्रियाहरू सफलतापूर्वक भइरहेका, विद्यार्थीहरूलाई उच्चस्तरीय चिकित्सा शिक्षा दिइरहेको र अनुसन्धानमार्फत देशलाई योगदान दिइरहेको पक्ष भने धेरै कम देखाइन्छ।
हामीसँग निजी अस्पतालजस्तो चम्किलो भवन नहुन सक्छ। आर्थिक चुनौतीहरू पनि धेरै छन्। स्वास्थ्य बीमाको भुक्तानी समयमै आउँदैन। सरकारी सहयोग पनि सीमित छ।
तर यी सबै कठिनाइका बीच पनि यहाँका चिकित्सक, नर्स, स्वास्थ्यकर्मी, प्राविधिक र कर्मचारीहरू दिनरात समर्पित भएर काम गरिरहेका छन्। यही समर्पण नै हाम्रो सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो।
मैले आफ्नै आँखाले देखेको छु—रातभरि निद्रा नलिई बिरामी बचाउन संघर्ष गर्ने चिकित्सकहरू, पटक–पटक शौचालय सफा गर्ने कर्मचारीहरू, बिरामीको पीडामा आफ्नै परिवारको पीडा सम्झेर सेवा गर्ने नर्सहरू।
यी दृश्यहरू कहिल्यै समाचार बन्दैनन्। तर कुनै एउटा कमजोरी भने केही मिनेटमै देशभर फैलिन्छ। यो प्रवृत्तिले मेहनत गर्ने हजारौँ स्वास्थ्यकर्मीको मनोबल कमजोर बनाउँछ।
म आज विशेष रूपमा वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानको आपत्कालीन (इमर्जेन्सी) सेवाबारे पनि केही भन्न चाहन्छु।
वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानको इमर्जेन्सी सेवाको आलोचना बेला–बेलामा विभिन्न सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जालमा हुने गरेको हामी सबैले देखेका छौँ। कहिले भीडभाडको तस्बिर, कहिले पुरानो भवन, कहिले व्यवस्थापनका केही कमजोरीलाई प्रमुख समाचार बनाइन्छ।
तर त्यही इमर्जेन्सीमा दैनिक सयौँ बिरामीको जीवनरक्षा भइरहेको तथ्य, सीमित स्रोत–साधनका बीच अत्यन्त जटिल अवस्थाका बिरामीहरूको सफल व्यवस्थापन भइरहेको वास्तविकता, र हजारौँ बिरामी उपचारपछि स्वस्थ भएर घर फर्किरहेका सफलताका कथाहरू भने कमै बाहिर आउँछन्।
यथार्थ के हो भने, वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान नेपालको सबैभन्दा बढी बिरामीको चाप हुने अस्पतालहरूमध्ये एक हो। पूर्वी नेपालका साथै मधेश, हिमाली तथा पहाडी जिल्लाहरूबाट मात्र होइन, सीमावर्ती भारतका धेरै बिरामी पनि यहाँ उपचारका लागि आउने गर्छन्।
यति ठूलो बिरामीको चापका बीच पनि यहाँका चिकित्सक, नर्स, स्वास्थ्यकर्मी र प्राविधिकहरूले चौबीसै घण्टा समन्वयात्मक रूपमा काम गर्दै आएका छन्। यही कारणले हजारौँ बिरामीले समयमै उपचार पाएका छन्, असंख्य जटिल बिरामीको जीवन बचाइएको छ, र धेरै परिवार आफ्ना प्रियजनलाई स्वस्थ अवस्थामा घर लैजान सफल भएका छन्।
निस्सन्देह, कुनै पनि संस्था पूर्ण हुँदैन। यहाँ पनि सुधार गर्नुपर्ने धेरै पक्ष छन्। तर एउटा संस्थाको मूल्याङ्कन केवल भीडभाड, भवन वा कुनै एक कमजोरीका आधारमा होइन, त्यसले दैनिक कति बिरामीको उपचार गरिरहेको छ, कति ज्यान बचाइरहेको छ, उपचारको नतिजा कस्तो छ, र समाजलाई कति ठूलो योगदान दिएको छ भन्ने आधारमा हुनुपर्छ।
मेरो विनम्र आग्रह सञ्चारमाध्यम, नीति–निर्माता र सम्बन्धित निकायसँग छ—वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानको आपत्कालीन सेवाको वस्तुगत अध्ययन गरियोस्।
यहाँ आउने बिरामीको सङ्ख्या, उपचारको सफलता, मृत्युदर, रेफरल प्रणाली, उपचारको समय, शल्यक्रियाको उपलब्धि र समग्र आपत्कालीन व्यवस्थापनको तथ्याङ्कलाई वैज्ञानिक रूपमा विश्लेषण गरी समाजसमक्ष प्रस्तुत गरियोस्। आलोचना मात्र होइन, तथ्यमा आधारित मूल्याङ्कन नै सुधारको सबैभन्दा बलियो आधार हुन्छ।
म दृढ विश्वासका साथ भन्न सक्छु कि आज वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानले विकसित गरेको आपत्कालीन उपचार प्रणालीबाट नेपालका अन्य प्रादेशिक, जिल्ला तथा अञ्चल अस्पतालहरूले धेरै कुरा सिक्न सक्छन्।
यहाँका प्रभावकारी अभ्यास, उपचार प्रोटोकल, टोलीगत कार्यशैली, रेफरल प्रणाली र आपत्कालीन व्यवस्थापनका सफल पक्षहरूलाई अध्ययन गरी देशभर आवश्यकताअनुसार विस्तार गर्न सकियो भने नेपालको आपत्कालीन स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तर उल्लेखनीय रूपमा सुधार हुन सक्छ।
आजको अवस्थामा कोशी प्रदेशका नागरिकहरू धरानमा यस्तो तृतीय तहको रेफरल अस्पताल उपलब्ध हुनु आफैँमा ठूलो सौभाग्यको विषय हो।
यही अनुभव र यही प्रणालीलाई अझ सुदृढ बनाउँदै देशका अन्य अस्पतालहरूमा पनि विस्तार गर्नु आजको आवश्यकता हो। एउटा दुःखद घटनालाई दोषारोपणको विषय बनाउनेभन्दा पनि त्यसबाट सिकेर देशभरका आपत्कालीन सेवाहरूलाई अझ सक्षम, सुरक्षित र प्रभावकारी बनाउने दिशामा अघि बढ्नु नै सबैभन्दा ठूलो श्रद्धाञ्जली हुनेछ।
मेरो आग्रह सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्तासँग पनि छ। अस्पतालका कमजोरी अवश्य देखाउनुहोस्, किनकि त्यसले सुधारको अवसर दिन्छ। तर त्यससँगै राम्रो काम, सफल उपचार, समर्पित सेवा र सकारात्मक उदाहरणहरू पनि समाजसम्म पुर्याइदिनुहोस्। आलोचना र प्रशंसा दुवै सन्तुलित भए मात्र समाजले सही चित्र देख्न सक्छ।
अन्त्यमा, म नेपाल सरकार, सम्पूर्ण स्वास्थ्यकर्मी, बिरामीका परिवार, सञ्चारमाध्यम र आम नागरिकसँग हार्दिक अनुरोध गर्न चाहन्छु—
स्वास्थ्य क्षेत्रलाई द्वन्द्वको होइन, विश्वासको आधार बनाऔँ।
स्वास्थ्यकर्मीलाई डरको होइन, सुरक्षित वातावरणमा सेवा गर्ने अवसर दिऔँ।
बिरामीलाई उपचारका लागि भौंतारिनुपर्ने होइन, अस्पताल पुगेको क्षणदेखि सम्मानजनक र गुणस्तरीय सेवा पाउने व्यवस्था गरौँ।
र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा—हामी सबैले कानुनमा विश्वास गरौँ, संवादमा विश्वास गरौँ र एकअर्काप्रति सम्मान कायम राखौँ।
स्वास्थ्य सेवा कुनै एक व्यक्ति, एक अस्पताल वा एक सरकारको मात्र जिम्मेवारी होइन। यो हामी सबैको साझा दायित्व हो।
हामी सबै मिलेर यस्तो नेपाल निर्माण गरौँ, जहाँ कुनै बिरामी उपचार नपाएर ज्यान गुमाउन बाध्य नहोस्, र कुनै स्वास्थ्यकर्मी सेवा गर्दागर्दै हिंसाको सिकार बन्न नपरोस्।
( लेखक बिपि कोइराला स्वास्थ बिज्ञान प्रतिस्ठान धरानको युरोलोजी बिभागका प्रमुख हुनुहुन्छ ।)
